Iako je najavljivano više puta, Skupština još nije imenovala Fiskalni savjet ,organ koji je zamišljen kao nezavisno tijelo koje prati sprovođenje fiskalne politike, analizira javne finansije i daje predloge i mjere za unaprjeđenje budžetske discipline. Njegova uloga posebno je važna u periodima povećane javne potrošnje, rasta zarada i penzija, novih zaduženja i donošenja mjera koje mogu imati dugoročne posljedice po budžet.
Krajnji rok za formiranje tog tijela bio je 1. januar 2026. godine. Iz Ministarstva finansija su pojasnili da izmjenama Zakona o budžetu i fiskalnoj odgovornosti, koje se odnose upravo na davanje mišljenja tog tijela, taj datum je postavljen kao krajnji rok za početak funkcionisanja Fiskalnog savjeta koji će imati tri člana a davaće mišljenja na različita budžetska i fiskalna dokumenta. Ipak, početak primjene obaveza Fiskalnog savjeta odgađan je dva puta, usljed neimenovanja članova. Podsjećamo, Skupština Crne Gore je raspisala tri javna poziva za izbor članova, od kojih su dva bila neuspješna, dok je treći trenutno u proceduri. Do sada su poznata dva kandidata. Jednog je juče predložio predsjednik države, Vlada je to učinila ranije, dok Skupštinski Odbor za ekonomiju, finansije i budžet do sada nije imao potrebnu većinu za jednog od predloženih kandidata za tu poziciju.
Iz Ministarstva finansija podsjećaju i upozoravaju na prioritete ka članstvu u EU, a cilj im je, navode, da do 2028. godine Crna Gora postane 28. članica Evropske unije, pa je formiranje Fiskalnog savjeta sada prioritet.
Uspostavljanje nezavisnog savjetodavnog tijela ima zadatak da redovno izvještava Skupštinu Crne Gore, kako bi unaprijedilo sistemske odredbe oko poštovanja fiskalnih pravila, i jačanja mjera za praćenje izvršenja fiskalne politike i upravljanja javnim finansijama, piše u dokumentu. Osnivanje Fiskalnog savjeta povezano je sa napretkom Crne Gore u ispunjenju ekonomskih kopenhaških kriterijuma, a to je postojanje funkcionalne tržišne privrede, sposobne da se nosi sa konkurentskim pritiskom i tržišnim snagama unutar Unije.
U dokumentu se dalje navodi da je to tijelo povezano i sa zahtjevima za budžetskim okvirima zemalja članica, shodno Direktivi 2011/85 po kojoj: „Analiza fiskalne politike treba da se zasniva na pouzdanoj i nezavisnoj analizi koju vrše nezavisna tijela ili tijela funkcionalno autonomna u odnosu na fiskalne vlasti“.
Primjena navedene direktive vezana je za pregovarački proces sa EU, naročito za pregavaračko poglavlje 17 – ekonomska i monetarna unija, Crna Gora je obavezna da istu implementira kao dio nacionalnog zakonadavstva, istaknuto je u Fiskalnoj strategiji.Podsjećamo ,Poglavlje 17-Ekonomska i monetarna unija zvanično je otvoreno 25.juna 2018.godine na Međuvladinoj konferenciji u Luksemburgu. Zato je iz Ministarstva finansija, nakon posljednjeg izvještaja Evropske komisije o napretku Crne Gore, predložilo da se preporuka Brisela o formiranju ovog tijela što prije sprovede u djelo. Resorni ministar ponavlja da to nije samo preporuka EK, već i Svjetske banke i Međunarodnog monetarnog fonda i da je značajno da Crna Gora zaista ima uspostavljeno to tijelo, a samim tim i neke rezultate njihove u narednoj godini.
Formiranje Fiskalnog savjeta bila je i jedna oFobaveza iz ugovora o kreditu od 60 miliona EUR koji je bio namijenjen Crnoj Gori da ograniči ekonomske posljedice pandemije koronavirusa. Taj ugovor je potpisala Vlada premijera Duška Markovića, a novac je isplaćen kroz dvije tranše.Pored naše države novac, u ukupnom iznosu od tri milijarde eura, dobilo je još deset zemalja kroz Program makroekonomske pomoći Evropske unije tim državama.
Fiskalni savjet dio poslova u vezi sa sprovođenjem fiskalne politike preuzeće od Državne revizorske institucije (DRI) od koje treba da preuzme dokumentaciju, softverska rješenja i druga akta koja su sada kod DRI.
Iako Fiskalni savjet neće imati zadatak da vodi fiskalnu politiku umjesto Vlade, niti da odlučuje o budžetu umjesto Skupštine, već da bude nezavisan stručni korektiv, njegov zadatak je da upozorava na fiskalne rizike, procjenjuje održivost javnih finansija i doprinosi većoj odgovornosti u upravljanju državnim novcem.
Crnogorska ekonomija i dalje oslonjena na spoljne šokove
Održivost javnih finansija i dalje je jedno od ključnih razvojnih pitanja Crne Gore. Analize pokazuju da najveći izazovi proizlaze iz demografskih kretanja,rasta izdvajanja za penzije i zdravstvo, povećanih obaveza po osnovu zarada u javnom sektoru i ograničenog potencijala za dalje povećanje poreskog opterećenja.
„Dodatni izazov predstavlja činjenica da je crnogorska ekonomija i dalje snažno oslonjena na sektore osjetljive na spoljne šokove, prvenstveno turizam i ličnu potrošnju. Zbog toga su i javni prihodi u značajnoj mjeri povezani sa ekonomskim ciklusom i kretanjem uvoza“, kazao je Nikola Vujović, potpredsjednik Privredne komore Crne Gore.
Naglašava da dalji rast ekonomije i jačanje produktivnosti predstavljaju najvažniji preduslov za očuvanje povoljne putanje javnog duga. Navodi da je iskustvo prethodnih dvadeset godina pokazalo da održivost javnih finansija ne zavisi prvenstveno od visine poreskih stopa ili pojedinačnih fiskalnih mjera, već od sposobnosti ekonomije da ostvaruje stabilan i dugoročno održiv rast.
Zbog toga će ključni izazov fiskalne politike u narednom periodu biti, ističe Vujović, uspostavljanje ravnoteže između razvojnih potreba, socijalnih očekivanja i očuvanja fiskalne stabilnosti.
Minule dvije decenije fiskalna politika predstavljala je jedan od ključnih faktora makroekonomske stabilnosti države, ali i istovremeno pokazala ranjivosti crnogorske ekonomije,naglasio je Vujović, analizirajući kretanje javnih finansija, koje su, kako navodi, bile snažno uslovljene ekonomskim ciklusima, velikim infrastrukturnim ulaganjima, globalnom finansijskom krizom, pandemijom COVID-19 i promjenama poreske politike sprovedenim tokom posljednjih godina.
„Period od sticanja nezavisnosti do globalne finansijske krize karakterisao je snažan rast budžetskih prihoda podstaknut investicionim ciklusom, ekspanzijom tržišta nekretnina i rastom domaće potrošnje. Visoki prihodi od PDV-a i drugih indirektnih poreza omogućili su rast javne potrošnje bez značajnijeg povećanja
javnog duga“, kazao je Vujović naglašavajući da se takva fiskalna pozicija pokazala osjetljivom na promjene ekonomskog ciklusa.
COVID otkrio ranjivost ekonomije
Prema analizama Privredne komore Crne Gore, nakon pandemije prihodi od doprinosa izgubili su dio svog značaja, naročito nakon reformi tržišta rada.
„PDV je postao dominantan pojedinačni izvor budžetskih prihoda, što je javne finansije učinlo zavisnim od kretanja domaće potrošnje i uvoza. Sa druge, rashodne strane, dominantan dio budžeta tokom cijelog perioda činili su tekući rashodi i transferi stanovništvu. Vujović u analizi ističe da je u tom periodu zabilježen rast socijalnih davanja, penzija i zarada u javnom sektoru, dok je prostor za razvojne i kapitalne izdatke ostajao ograničen. To je, upozorava, smanjilo fleksibilnost fiskalne politike i povećalo osjetljivost budžeta na demografske promjene i usporavanje ekonomskog rasta.
„Pandemija COVID-19 predstavljala je najveći fiskalni izazov, pad ekonomske aktivnosti, smanjenje turističkih prihoda i mjere podrške privredi i stanovništvu doveli su do snažnog pogoršanja fiskalne pozicije“, istakao je Vujović naglašavajući da je nakon pandemije uslijedio period oporavka kroz rast ekonomije, inflaciju, jačanje domaće potrošnje i povećanje poreskih prihoda.
Javni dug prati investicioni ciklus
Globalna finansijska kriza u petogodišnjem periodu, od 2008.do 2013.godine, uslovila je rast javnog duga, što se prema analizi Vujovića, snažno prelilo na crnogorsku ekonomiju, pa je u tom periodu došlo do naglog pada investicionih aktivnosti, usporavanja ekonomskog rasta i smanjenja budžetskih prihoda do zaduživanja.
„U uslovima usporene ekonomske aktivnosti, javni dug se udvostručio. I dvije godine kasnije, nastavio je da raste usljed ubzanih kapitalnih ulaganja i realizacije velikih infrastrukturnih projekata“, objasnio je Vujović i dodao da je investicioni ciklus povezan sa izgradnjom prioritetne dionice autoputa Bar–Boljare, koji je, navodi, obilježio fiskalnu politiku druge polovine prethodne decenije.
„Pored autoputa, tu je i niz projekata u oblasti saobraćajne, komunalne i turističke infrastrukture. Kapitalni budžet u tom periodu dostizao je rekordne nivoe što i dalje predstavlja vrhunac javnog investicionog ciklusa u posljednjih dvadeset godina. Takva kretanja ukazuju da je rast javnog duga bio povezan sa finansiranjem razvojnih i infrastrukturnih ulaganja dugoročnog karaktera“, istakao je Vujović.
Pročitajte još:
Pandemija COVID-19 u svijetu, a posebno u manjim zemljama kao našoj, napravila je novu prelomnu tačku koja bilježi pad ekonomske aktivnosti, uključujući snažan pad turističkih prihoda i mjere podrške privredi i stanovništvu doveli su do povećanih potreba za finansiranjem, pa je javni dug bruto 2020. godine dostigao 4,41 mlrd. eura, odnosno rekordnih 106,4% BDP-a. Nakon,2021. godine uslijedilo je značajno poboljšanje pokazatelja, prvenstveno zahvaljujući snažnom nominalnom rastu BDP-a, oporavku turističke aktivnosti i rastu budžetskih prihoda, što je omogućilo brzo smanjenje učešća javnog duga u BDP-u.
Prema podacima za 2025. godinu, javni dug bruto iznosi 5,19 mlrd. eura ili 63,5% BDP-a. Iako je nominalni iznos duga danas najveći u posmatranom periodu, njegovo relativno učešće u BDP-u značajno je niže nego tokom pandemijske krize, što ukazuje na poboljšanje fiskalne održivosti. Posebno je značajno da je rast javnog duga tokom cijelog perioda dominantno finansiran kroz spoljno zaduživanje.
„Spoljni dug povećan je sa 504 mil. eura 2006. godine na gotovo 4,85 mlrd. eura u 2025. godini, dok je unutrašnji dug rastao znatno sporije. Takva struktura omogućila je pristup većim izvorima finansiranja, ali je istovremeno povećala izloženost države promjenama međunarodnih finansijskih uslova i troškova zaduživanja“, kazao je Vujović objašnjavajući da posmatrano iz ugla međunarodnih kriterijuma, sadašnji nivo javnog duga ne predstavlja neposredan rizik za fiskalnu stabilnost.
Ipak, upozorava kako iskustvo iz 2020. godine potvrđuje koliko brzo fiskalni pokazatelji mogu biti pogoršani usljed eksternih šokova u maloj i otvorenoj ekonomiji.
