Aerodromi kao ekonomska, razvojna i društvena šansa

Ljeto je, kalendarski, na izdisaju, pa time i gužve na crnogorskom primorju. Iako su se turistički radnici radovali sezoni i zaradi, ovo ljeto je mnogima od njih, kažu, prisjelo. Dolazak i odlazak gostiju sa aerodroma u Tivtu od sredine jula do kraja avgusta bila je nemoguća misija.

Svjedočile su tome kolone turista koji su na žaropeku čekali da priđu terminalu. Niskobudžetni letovi pokazali su ineteresovanje za Crnom Gorom, ali i otkrili manjkavosti sistema, počev od infrastrukture.

Iz Ministarstva ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera ocjenjuju da i taj problem treba gledati kao dio šireg procesa povezivanja Crne Gore s Evropskom unijom, kroz poglavlje 27. Državni sekretar Nenad Vitomirović ističe da moraju biti uvezani veća energetska efikasnost, bezbjedniji i djelotvorniji transport, zaštita prava putnika i smanjenje uticaja saobraćaja na životnu sredinu, objasnivši da Poglavlje 21 daje infrastrukturni, Poglavlje 14 regulatorni, a poglavlja 15 i 27 energetsku i ekološku dimenziju tog povezivanja.

Podaci u broju preveznih putnika jesu značajni sa ekonomskog aspekta, ali zahtijevaju da potražnju prati kvalitetna ponuda u svakom segmentu. Na to je nedavno ukazao i ministar saobraćaja Radoš Zečević, koji je ocijenio da postojeći kapaciteti ne odgovaraju broju putnika.

Najavio je kratkoročne intervencije na postojećim objektima radi otklanjanja uskih grla i pripreme za narednu turističku sezonu, kao i izradu novog master plana koji će obuhvatiti najmanje deset godina razvoja aerodroma, jer je to razvojna potreba Crne Gore.

Prema podacima Aerodroma Crne Gore, u Podgorici i Tivtu, od početka godine do 9. avgusta opsluženo je više od 2,2 miliona putnika, što je 20 odsto više u odnosu na isti period prošle godine ili 42 odsto u odnosu na 2019. godinu, koju turistički radnici uzimaju kao parametar rekordne godine.

Ako se uzme u obzir veličina naša dva aerodroma, i broj opsluženih putnika, može se jasno uvidjeti o kojoj preopterećenosti se radi, posebno za tivatski aerodrom. Tako je recimo tokom jula Podgorica opslužila više od 330 hiljada putnika, a Tivat samo 30 hiljada manje. Tokom ljetnje sezone otvorene su 23 nove rute – 20 iz Podgorice i tri iz Tivta.

“Rast broja putnika ne smije dovesti do pada kvaliteta usluge, povećanja kašnjenja ili preopterećenja kapaciteta, jer bi to moglo umanjiti pouzdanost aerodroma i konkurentnost Crne Gore kao turističke destinacije“, upozorava Vitomirović naglašavajući da je neophodno unaprijediti kapacitete terminala, bezbjednosne i operativne procedure, zemaljsko opsluživanje, upravljanje prtljagom i saobraćajne veze aerodroma s gradovima i turističkim centrima.

Razlozi da aerodromi ostanu u državnom vlasništvu

Rezultati aerodroma ohrabrili su rukovodstvo da razmišlja o njihovom zadržavanju u državnom vlasništvu. Uvjereni su da će narednog ljeta biti još veće interesovanje i već sada planiraju formiranje Radne grupe koja će koordinirati aktivnosti, prije svega uvođenje još terminala za otkup karata, i da prilazi aerodromskim zgradama budu oslobođeni radova i velikih građevinskih mašina.

Ministar saobraćaja Radoš Zečević kaže da su planirani radovi na podgoričkom i tivatskom aerodromu. U tom resoru planiraju da nikšićki aerodrom iskoriste kao parking za biznis avione iz Tivta. Uvjereni su za taj posao neće trošiti novac iz budžeta već iz sopstvenih sredstava kompanije.

Ono što ne može svojim novcem, uskočiće država, kao što je subvencionisanje linija koje trenutno nisu finansijski isplative, ali su važne za povezanost Crne Gore sa evropskim destinacijama.

„Radi se o destinacijama: Pariz, Frankfurt, Brisel, Bari, Zagreb. To su letovi gdje će To Montenegro letjeti. Računamo za sada da nisu profitabilni u komercijalnom smislu, ali s obzirom na te destinacije, vrlo je korisno da žive, pa će možda za godinu dana zaživjeti. To neće biti turističke linije, već linije za čitavu sezonu“, naglasio je Zečević.

To što su u Vladi „shvatili“ da aerodorme treba zadržati u državnom vlasništu je ono o čemu su ranije govorili sindikalci i ljudi iz struke. Podsjetimo da su nakon povlačenja konzorcijuma predvođenog južnokorejskom kompanijom iz postupka dodjele koncesije za aerodrome Podgorica i Tivat, iz Instituta ekonomskih nauka upozorili da to ne smije biti samo promjena jednog učesnika u višegodišnjem tenderskom procesu, već kako za Biznis.me naglašava dr Jovo Rabrenović, trenutak u kojem država mora zastati, preispitati dosadašnji model i donijeti odluku zasnovanu na jasnoj pravnoj proceduri, mjerljivoj ekonomskoj koristi i dugoročnom javnom interesu.

„Država mora izbjeći dvije podjednako pogrešne krajnosti. Prva bi bila da aerodrome ustupi samo zato što je postupak dugo trajao i što postoji politička potreba da se konačno završi. Druga bi bila da bez ozbiljne analize unaprijed odbaci svaki oblik saradnje sa privatnim operatorom i nastavi postojeći model upravljanja bez jasnog investicionog plana. Pravo pitanje nije da li smo ideološki za državno ili privatno upravljanje, već koji model Crnoj Gori donosi najveću dugoročnu ekonomsku, razvojnu i društvenu vrijednost, uz prihvatljiv nivo finansijskog, pravnog i operativnog rizika“, naglašava Rabrenović.

Podsjeća da Aerodromi Crne Gore posljednjih godina bilježe snažan promet putnika i rast prihoda.

„Kompanija je 2024. godinu označila kao rekordnu po broju putnika i bruto poslovnim prihodima. To pokazuje da država ne pregovara iz pozicije preduzeća pred stečajem, bez tržišta ili bez sposobnosti da samostalno posluje“, objašva naš sagovornik i naglašava da je važna pregovaračka prednost., jer dobro tekuće poslovanje ne znači da su postojeći kapaciteti dovoljni niti da je sadašnji model upravljanja optimalan“, ističe Rabrenović.

Sindikat Aerodroma Crne Gore smatra da je povlačenje konzorcijuma predvođenog kompanijom Incheon International Airport Corporation iz postupka dodjele koncesije za crnogorske aerodrome došlo u pravi trenutak kada, mišljenja su, Vlada mora preispita ne samo dalji tok koncesionog postupka, već i dosadašnji odnos države prema razvoju sopstvenog aerodromskog preduzeća.

Nakon saznanja da je južnokorejski konzorcijum odustao, sindikalci su zatražili od Vlade da tu kompaniju ne drži u neizvjesnosti, istakao je predsjednik Sindiakta Aerodroma Damjan Radulović.

„Tražimo da Aerodromima Crne Gore bude omogućena poslovna i investiciona fleksibilnost kakvu već ima nacionalni avio-prevoznik Air Montenegro. Ne mora kroz identičan pravni mehanizam, već kroz rješenje koje će imati isti cilj i efekat: da državno preduzeće koje posluje na otvorenom, međunarodnom i izrazito konkurentnom tržištu može pravovremeno donositi poslovne odluke, zaključivati ugovore i realizovati investicije“, samo su neki od zahtjeva sindikalaca.

Oni napominju da se aerodromska djelatnost ne može razvijati tempom klasične državne administracije.

„Nabavke bezbjednosne opreme, sistema za pregled putnika i prtljaga, vatrogasnih vozila, aerodromske mehanizacije, informacionih sistema, rezervnih djelova i specijalizovanih usluga često se moraju sprovesti u kratkim rokovima i na tržištu na kojem postoji ograničen broj sertifikovanih proizvođača i dobavljača. Kod kapitalnih projekata dodatni problem predstavljaju sezonski rokovi. Ukoliko se zbog dugotrajnih procedura i žalbenih postupaka propusti jedan građevinski ili operativno pogodan period, početak radova može biti odložen za čitavu godinu. Posljedice takvih kašnjenja ne snose samo Aerodromi, već putnici, avio-kompanije, turistička privreda i cjelokupna ekonomija Crne Gore“, objašnjavaju iz te radničke asocijacije.

Iz Sindikata Aerodromi Crne Gore naglašavaju da ta kompanija nije budžetski potrošač već profitabilno privredno društvo koje sopstvenim prihodima finansira poslovanje i puni državni budžet. Navode da planirani prihodi od 66 miliona eura i dobit od oko 15,7 miliona eura za 2026. godinu potvrđuju da postoji realan finansijski osnov za samostalan investicioni ciklus. Sindikalci se nadaju da će biti uključeni u zajedničkom timu Ministarstva saobraćaja, Ministarstva finansija, Aerodroma Crne Gore i nadležnih regulatornih institucija.