Vjetar kao valuta

Od prije nekoliko dana crnogorska energetika obilježila je tihu, ali krucijalnu granicu – vjetroelektrana Gvozd pokrenula je turbine bez garantovanih tarifa, bez budžetskih subvencija oslanjajući se isključivo na tržišne ugovore i komercijalnu logiku.

O opravdanosti ovog projekta u budućnosti i energo-potencijalu Crne Gore, razgovrali smo sa dr Jovom Rabrenovićem iz Instituta za ekonomske nauke.

Kako ističe naš sagovornik, ono što je nekad bila infrastrukturna politika, sada je investicioni portfelj s mjerljivim prinosima, nivelisanim troškom energije (LCOE) od 35 do 55 eura/MWh i mehanizmom karbonskog graničnog prilagođavanja (CBAM) koji fosilnoj konkurenciji naplaćuje do 80 eura/MWh penala. Crna Gora je ušla u 2026. godinu sa 118 MW instalisanog vjetrokapaciteta u komercijalnoj eksploataciji, raspoređenih na dvije lokacije: vjetroelektrana (VE) Krnovo (72 MW) i vjetroelektrana Možura (46 MW).

„U maju ove godine priključio se Gvozd, čija je prva faza od 55 MW zvanično ušla u probni rad 10. maja 2026. godine čime postaje prvi vjetroprojekt Elektroprivrede Crne Gore (EPCG) koji prelazi iz kategorije infrastrukturnih investicija u kategoriju poslovnog portfelja kompanija u državnom vlasništvu“, napominje dr Rabrenović.

Biznis.me: Projekat je finansiran kreditom Evropske banke za obnovu i razvoj (EBRD) u iznosu od 82 miliona eura za prvu fazu, uz naknadnih 26 miliona eura odobrenih u avgustu prošle godine za drugu fazu. Predstavlja li Gvozd jasan preokret?

J. Rabrenović: Da, VE Gvozd predstavlja jasan zaokret. Finansiran komercijalnim kreditom EBRDa, bez direktnih subvencija iz budžeta, ovaj projekat se oslanja na PPA ugovore (Power Purchase Agreements) i direktnu prodaju na regionalnim berzama. Taj model stavlja na kocku stvarnu tržišnu vrijednost vjetra ali ga i oslobađa regulatornih ograničenja i budžetske zavisnosti.

Biznis.me: Kako se ocjenjuje isplativost projekta?

J. Rabrenović: Isplativost projekata u novom modelu ocjenjuje se kroz LCOE (Levelized Cost of Energy – nivelisani trošak energije). Po dostupnim projekcijama za nove vjetroprojekte u regionu bez subvencija, LCOE se kreće u rasponu od 35 do 55 eura/MWh. Taj raspon čini vjetroelektrane ekonomski konkurentnim s fosilnim izvorima čak i bez ekoloških korekcija cijena a kada se u račun doda CBAM, prednost obnovljivih izvora postaje strukturna, a ne samo situacijska.Po završetku, Gvozd dostiže ukupnih 75,6 MW i postaje najveća vjetroelektrana u Crnoj Gori.

Nordex Grupa isporučila je osam turbina serije N163/6.X snage 7 MW svaka, postavljenih na čelične tornjeve visine 113 metara tehničke parametre koji odgovaraju aktuelnom industrijskom standardu za onshore vjetar u Evropi.

Godišnja produkcija Gvozda procijenjena je na 186 GWh što je dovoljno za napajanje 35.000 domaćinstava i eliminaciju 137.000 tona CO₂ svake godine.

Biznis.me: Koliki udio uzima vjetar u energetskom indeksu?

J. Rabrenović: Sa Gvozdom u probnom radu, ukupni instalisani vjetropotencijal Crne Gore prelazi 170 MW i po završetku ekspanzije dostiže gotovo 194 MW. U kontekstu ukupnog instaliranog kapaciteta EPCGa od oko 874 MW, vjetar već zauzima mjerljiv i rastući udio u energetskom miksu udio koji u godini kao što je bila 2025., obilježena stajanjem TE Pljevlja i lošim hidrološkim uslovima, nije bio luksuz nego sistemska nužnost. Jedan od ključnih preokreta koji obilježava aktuelnu fazu razvoja vjetroenergetike u Crnoj Gori nije tehnički – on je finansijski.

Krnovo i Možura sagrađene su u modelu garantovanih feedin tarifa, koji je investitorima osiguravao predvidivu otkupnu cijenu i time prenosio tržišni rizik na krajnje potrošače. Taj model je ispunio svoju svrhu: stimulisao je prvu generaciju projekata iz obnovljivih izvora energije (OIE) u uslovima kada privatni kapital ne bi preuzeo rizik bez državne zaštite.

Za struju iz uglja: kazna do 80 eura po megavatsatu. Za struju iz vjetra: nula.

Biznis.me: Od 1. januara 2026. godine Mehanizam karbonskog graničnog prilagođavanja u potpunosti je operativan za uvoz električne energije u Evropsku uniju. Da li su efekti statistički vidljivi za prvi kvartal godine?

J. Rabrenović: Komercijalni tokovi električne energije između Zapadnog Balkana i EU smanjeni su u prvom kvartalu 2026. za ukupno oko 25 odsto u poređenju s istim periodom prethodne godine. Izvoz iz regiona prema EU opao je za 8,1 odsto, ali daleko dramatičniji je podatak iz suprotnog smjera: uvoz iz EU prema Zapadnom Balkanu pao je za čak 40,7 odsto. Taj neravnomjerni pad govori o CBAM-u kao mehanizmu koji je, barem u prvoj fazi primjene, više ograničio cirkulaciju kapaciteta na međugraničnom tržištu nego što je pokrenuo sistematsku tranziciju.

Ključni ekonomski parametar koji CBAM unosi u poslovnu računicu je implicitna izvozna penalizacija za struju iz fosilnih izvora. Prema analizi thinktanka Bruegel iz novembra 2025., za Zapadni Balkan to iznosi između 70 i 80 eura po megavatsatu električne energije iz uglja – što efektivno zatire ekonomsku opravdanost izvoza termoelektrana na evropsko tržište po aktuelnim cijenama. Nasuprot tome, struja iz vjetroelektrana nosi nulti karbonski sadržaj i potpuno je oslobođena ove naknade.

Biznis.me: Za Crnu Goru, čija se TE Pljevlja od aprila 2025. nalazi u višemjesečnoj obustavi zbog ekološke rekonstrukcije, CBAM nije donio samo regulatorni pritisak nego i neposredni finansijski test. Kako EU gleda na to?

J. Rabrenović: U godini kada je uvoz električne energije značajno opteretio bilans EPCG-a (kompanija je u 2025. zabilježila gubitak od 92,1 milion eura, pretežno zbog stajanja Pljevlja i nepovoljnih hidroloških uslova), vjetroelektrane su imale ulogu najstabilnijeg tamponelementa u domaćem sistemu. Svaki megavatsat iz Krnova, Možure ili Gvozda bez karbonske naknade i bez uvoznih troškova direktno je štitio likvidnost sistema. Prve prodaje CBAM certifikata zakazane su za februar 2027. godine.

Za crnogorske energetske kompanije i potencijalne izvoznike OIE energije, ovo je prozor za pozicioniranje: ko ulazi na EU tržište s čistom energijom, unaprijed je oslobođen troška koji konkurentima s uglja može koštati desetine miliona eura godišnje.

Biznis.me: Što otkriva ova tabela?

J. Rabrenović: Tabela otkriva nekoliko važnih obrazaca. Srbija je u 2025. godini ostvarila spektakularnu ekspanziju: sa 464 MW novih kapaciteta prešla je granicu od 1 GW ukupnih instalacija i ušla u klub zemalja s ukupnim kapacitetom iznad 1.000 MW. Hrvatska ostaje regionalni lider po ukupnoj snazi sa 1.264 MW, ali njen rast u 2025. bio je skroman samo 27 MW. BiH je stagnirala: nula novih megavata, uprkos visokom potencijalu lokacija na Dinari i Velešu.

Crna Gora se po apsolutnim brojevima nalazi na začelju ove tabele, ali je poređenje po pukim megavatima varljivo. Zemlja s cca 600.000 stanovnika i ukupnom godišnjom potrošnjom električne energije od oko 3 TWh ima fundamentalno drugačiji energetski metabolizam od Srbije ili Hrvatske. Relevantniji pokazatelj je izvozni potencijal, a tu situacija izgleda potpuno drugačije.

Crna Gora je jedina zemlja Zapadnog Balkana s operativnom podmorskom HVDC vezom (visokonaponska jednosmjerna struja) prema EU tržištu. Svaki megavatsat čistog vjetra odmah je tržišno naplativa roba.

Biznis.me: Koliko, prema procjenama WindEurope, cijeli region treba da dostigne GW ukupnih vjetrokapaciteta do 2030. godine?

J. Rabrenović: Za Crnu Goru, taj cilj je ugrađen u Nacionalni energetski i klimatski plan (NEKP), usvojen u decembru 2025. koji propisuje minimum 50 odsto bruto finalne energetske potrošnje iz obnovljivih izvora do 2030., uz smanjenje emisija za 55 odsto u poređenju s 1990. godinom. Razgovor o vjetroenergetici Crne Gore ne može zaobići ono što je čini strukturno jedinstvenom u regionu: podmorski kabl za visokonaponsku jednosmjernu struju (High Voltage Direct Current – HVDC) između Lastva Grbaljske (CG) i Villanove (Italija), poznat kao MONITA, pušten u rad u novembru 2019. godine.

Ovaj projekat ukupne vrijednosti oko 1,15 milijardi eura izgrađen je u partnerstvu između Crnogorskog elektroprenosnog sistema (CGES) i talijanskog operatora Terne, pri čemu Crna Gora drži 20 odsto kapaciteta kabla. Trenutni kapacitet interkonekcije iznosi 600 MW i planira se povećanje na 1.200 MW polaganjem drugog kabla. U oktobru 2025. potpisan je Memorandum o razumijevanju između Crne Gore i Italije koji pokriva tržišno spajanje i nastavak projekta.

Biznis.me: Koji je rok za tržište spajanja italijanske i crnogorske regulatorne agencije za energetiku i što ono donosi?

J. Rabrenović: Prema zvaničnim dokumentima regulatora talijanskog Autorità di Regolazione per Energia Reti e Ambiente (ARERA) i crnogorske Regulatorne agencije za energetiku (REGAGEN) konačna regulatorna odobrenja očekuju se tokom 2026. godine, a tržišno spajanje planirano je za prvi kvartal 2028. Tržišno spajanje predstavlja kvalitativni skok u energetskom pozicioniranju Crne Gore. Umjesto bilateralne razmjene kapaciteta po dogovorenim tarifama, spajanje tržišta donosi direktnu integraciju u evropsko dnevno spot tržište što znači da će svaki megavatsat vjetra moći biti ponuđen u realnom vremenu po tržišnoj cijeni na talijanskom, a potencijalno i širem mediteranskom tržištu.

Za vjetroelektrane čija je marginalna cijena proizvodnje bliska nuli, to je strukturna prednost bez ekvivalenta. Transbalkanski koridor, čija je osovina upravo ova veza, ima i širu regionalnu dimenziju: planirani prenosni koridori prema Srbiji i BiH omogućili bi tranzit električne energije iz balkanskih OIE prema Italiji, što bi Crnoj Gori donosilo prihode od transmisije ne samo od vlastite produkcije.

Biznis.me: EPCG je upravo objavila da njen direktni investicioni portfelj obuhvata projekte sa procijenjenim investicijama od 646,5 miliona eura. Prije sedam dana potpisan je Memorandum o saradnji s japanskom kompanijom, da li taj dokument simbolično ili stvarno rješava probleme na tržištu?

J. Rabrenović: Ovo je ozbiljan infrastrukturni plan koji prevazilazi dimenzije tipičnih malih ekonomija Zapadnog Balkana. Ključna nova dimenzija u ovom portfelju su sistemi za skladištenje baterijske energije. Dana 7. maja 2026. EPCG je potpisala Memorandum o razumijevanju s japanskom kompanijom PowerX o strateškoj saradnji, s okvirnim ciljem instalacije oko 500 MWh kapaciteta za skladištenje u početnom trogodišnjem periodu. Ovo partnerstvo nije simboličko ono rješava fundamentalni problem svakog tržišta s visokim učešćem varijabilnih obnovljivih izvora.

Vjetar ne duva prema dinamici tržišnih pikova: snažan je noću kada je potražnja mala, slab danju kada su cijene visoke. Bez kapaciteta za skladištenje, ta neskladnost direktno erodira prihode. Sa BESS sistemom, operator akumulira vjetarsku produkciju u periodima niskih cijena i isporučuje je kada cijena na berzi dostiže maksimum.

Za EPCG kao tržišnog subjekta koji prodaje energiju na spot tržištu, ta arbitražna mogućnost ima direktnu i mjerljivu finansijsku vrijednost. NEKP tu logiku definuje i na strateškom nivou: Crna Gora je postavila cilj da do 2030. ima najmanje 35.000 električnih automobila i 550 javnih punjača, uz decarbonizaciju industrije i poboljšanje energetske efikasnosti zgrada. Sve to pretpostavlja fleksibilnu, pametnu mrežu podržanu sistemima pohrane što BESS partnerstvo ne čini eksternim projektom, nego integralnim dijelom nacionalne infrastrukturne arhitekture.

Biznis.me: Da li se ekonomski efekti vjetroelektrana iscrpljuju na nivou EPCG i državnog budžeta?

J. Rabrenović: Ne iscrpljuju se ekonomski efekti. Posebno su vrijedni pažnje prihodi lokalnih samouprava od koncesionih naknada. Za opštine poput Nikšića i Šavnika regiona koji su decenijama zavisili od rudarstva i drvne industrije prihodi od vjetroparkova predstavljaju strukturno novi izvor finansiranja. VE Bijela (planirana snaga 118,8 MW), čija je lokacija u blizini Šavnika, konkretizuje tu perspektivu.

Ovaj projekat, ukoliko bude realizovan po planu, bio bi jedan od najvećih vjetroparkova u Crnoj Gori i direktno bi finansirao lokalnu infrastrukturu, poljoprivredu i turizam iz naknada koje propisuje zakonodavstvo o korišćenju prirodnih resursa. Decentralizacija prihoda od OIE koja je u nekim državama EU institucionalizovana u obliku lokalnih fondova za energetsku tranziciju u Crnoj Gori se još uvijek razvija kao regulatorni model. Ali ekonomska logika je jasna: u rejonima bez alternativnih razvojnih pokretača, vjetar nije samo energetska tema on je budžetska linija njegoovg punjenja.