Kupovna moć prosječne porodice u Evropskoj uniji u periodu od 2007. do 2026. godine pokazuje karakterističan obrazac u kojem nominalni prihodi rastu, ali realni životni standard uglavnom stagnira zbog bržeg rasta osnovnih troškova života.
Prema podacima Eurostata o raspoloživom dohotku domaćinstava i harmonizovanom indeksu potrošačkih cijena (HICP), prosječni godišnji raspoloživi prihod u EU domaćinstvu 2007. godine kretao se oko 30.000 eura, dok se danas nalazi u rasponu od približno 38.000 do 40.000 eura.
To predstavlja nominalni rast od oko 25 do 30 procenata u posmatranom periodu. Međutim, kada se isti period koriguje za inflaciju, koja je iznosila kumulativno oko 35 do 45 procenata zavisno od zemlje, realni rast kupovne moći spušta se na oko 10 do 15 procenata u prosjeku za EU, dok je u nekim južnim i istočnim članicama taj rast bio još niži ili praktično nepostojeći.
Struktura potrošnje domaćinstava takođe se značajno promjenila. Prema podacima o potrošnji po Eurostat COICOP klasifikaciji, stanovanje, komunalije i energija 2007. godine činili su oko 23 do 24 procenta ukupne potrošnje, dok danas čine oko 25 do 28 procenata.
U apsolutnim brojkama, to znači da je prosječna porodica za stanovanje 2007. trošila oko 7.000 do 7.500 eura godišnje, dok danas ta cifra iznosi oko 9.500 do 11.000 eura, što predstavlja nominalni rast od oko 30 do 50 procenata. Ovaj segment je ujedno i jedan od glavnih pokretača osjećaja smanjenja životnog standarda, jer su cijene nekretnina i kirija u mnogim evropskim gradovima rasle brže od plata.
Troškovi hrane i bezalkoholnih pića, prema Eurostatu i HICP indeksu hrane, porasli su sa prosečnih 3.600 do 4.000 eura godišnje po domaćinstvu na oko 5.500 do 6.500 eura danas, što predstavlja rast od oko 60 do 70 procenata.
Istovremeno, njihov udeo u ukupnoj potrošnji blago je porastao sa oko 12-13 procenata na oko 13-15 procenata. Iako se ovaj rast čini umjeren u procentualnom smislu, on je posebno izražen kod osnovnih prehrambenih proizvoda kao što su meso, mliječni proizvodi i jaja, gdje su cijene rasle iznad prosjeka inflacije.
Troškovi energije, koji uključuju električnu energiju, grejanje i gorivo, pokazuju najveću volatilnost. Prosječni godišnji trošak energije po domaćinstvu 2007. godine iznosio je oko 2.000 do 2.500 eura, dok se danas kreće između 3.000 i 4.500 eura, što znači rast od oko 50 do 70 procenata. Posebno je izražen uticaj energetskih kriza nakon 2021. godine, kada su cijene struje i gasa u pojedinim državama EU privremeno i više nego udvostručene, iako su se kasnije delimično stabilizovale.
Ostale kategorije potrošnje, koje uključuju odjeću, obrazovanje, zdravstvo koje nije pokriveno javnim sistemima, rekreaciju i kulturu, bilježe relativan pad u udjelu u budžetu domaćinstava. Sa oko 50 do 52 procenta ukupne potrošnje 2007. godine, ovaj segment je pao na oko 43 do 48 procenata danas. To ukazuje da evropska domaćinstva sve veći dio svojih prihoda troše na osnovne životne potrebe, dok se prostor za ostalu potrošnju smanjuje.
Sveukupno posmatrano, podaci pokazuju da je evropska srednja klasa u proteklih skoro dve decenije nominalno ostvarila rast prihoda, ali da je realna kupovna moć porasla tek blago ili stagnirala. Glavni razlog za to je strukturalni rast troškova stanovanja, hrane i energije, koji su rasli brže od plata, kao i promjena u strukturi potrošnje koja sve više favorizuje osnovne potrebe.
| Kupovna moć u državama EU (u eurima) | ||||
|---|---|---|---|---|
| Pokazatelj | Razvijene članice EU 2007. | Razvijene članice EU 2026. | Ostatak EU 2007. | Ostatak EU 2026. |
| Prosječan godišnji raspoloživi prihod domaćinstva | 38.000–50.000 | 55.000–75.000 | 10.000–22.000 | 20.000–35.000 |
| Nominalni rast prihoda | — | +40–60% | — | +60–100% |
| Realni rast kupovne moći | — | +10–15% | — | +20–30% |
| Trošak stanovanja godišnje | 9.000–12.000 | 14.000–20.000 | 2.500–5.000 | 5.000–9.000 |
| Trošak hrane godišnje | 3.500–5.000 | 5.500–7.500 | 2.000–3.500 | 4.000–6.000 |
| Trošak energije godišnje | 2.000–3.000 | 3.500–5.500 | 1.000–2.000 | 2.500–4.500 |
| Izvor: Eurostat (Household income and expenditure statistics, HICP – Harmonised Index of Consumer Prices), OECD Income Distribution Database | ||||
Kada se uporede podaci za razvijene zapadne i sjeverne zemlje sa jedne strane i ostatak EU, koji obuhvata južne i istočne članice sa druge, na osnovu Eurostatovih podataka o platama, kupovnoj moći i strukturi potrošnje – uočljive su značajne razlike. U razvijenim državama EU prosječna godišnja plata danas se kreće uglavnom između 45.000 i 70.000 eura, dok je 2007. bila između 30.000 i 50.000 eura, što znači nominalni rast od oko 40 do 60 odsto.
U isto vrijeme, u istočnoj i djelimično južnoj Evropi prosečne plate su porasle sa oko 10.000-18.000 eura 2007. na približno 18.000-30.000 eura danas, što je rast od oko 60 do 100 odsto, ali sa niže baze, pa razlika u apsolutnom nivou i dalje ostaje velika.
Kada se posmatra kupovna moć, razlika između razvijenih zemalja i ostatka EU ostaje izražena, ali se u posljednjih 15-20 godina donekle smanjuje. Istočne članice su sustizale dio razlike zahvaljujući bržem rastu plata, ali su ih u velikoj mjeri „pojeli“ rast cijena stanovanja i energije. U zapadnoj Evropi, iako su prihodi viši i troškovi života su značajno viši, pa realna kupovna moć ne raste proporcionalno platama.
Struktura potrošnje se u obe grupe zemalja pomjerila u sličnom pravcu. Stanovanje, komunalije i energija su 2007. godine činili oko 22 do 25 odsto budžeta domaćinstva u većini EU zemalja, dok danas u jezgru EU često prelaze 27 do 30 odsto, dok su u istočnoj Evropi porasli sa oko 20-22 na 25-28 odsto.
| Struktura troškova u zemljama EU | ||||
|---|---|---|---|---|
| Kategorija | Razvijene članice EU 2007. | Razvijene članice EU 2026. | Ostatak EU 2007. | Ostatak EU 2026. |
| Stanovanje i komunalije | 23–25% | 27–32% | 20–22% | 25–28% |
| Hrana i piće | 10–12% | 11–13% | 15–22% | 15–20% |
| Energija | 5–7% | 7–9% | 7–10% | 9–13% |
| Transport | 12–14% | 12–14% | 10–13% | 10–13% |
| Ostala potrošnja | 55–60% | 45–52% | 48–55% | 40–48% |
| Izvor: Eurostat (Household income and expenditure statistics, HICP – Harmonised Index of Consumer Prices), OECD Income Distribution Database | ||||
Hrana je ostala relativno stabilna kao udeo, ali u apsolutnim vrijednostima značajno je poskupjela, posebno u istočnoj Evropi gde može da čini i do 15 odsto budžeta, dok je u zapadnoj EU često između 10 i 13 odsto. Energija je najnestabilnija kategorija i u oba dijela Evrope biljleži rast od oko 50 do 70 odsto u odnosu na 2007. godinu, sa izraženim skokovima nakon 2021. godine.
Posmatrano u cijelini, jaz između „bogatog jezgra“ i ostatka EU i dalje postoji, ali se postepeno sužava u pogledu plata, dok se u pogledu realne kupovne moći sužava mnogo sporije. Jezgro EU ostaje znatno bogatije u apsolutnim iznosima, ali i skuplje za život, dok istočna Evropa sustiže kroz rast plata, ali i dalje ima niži nivo ukupnog standarda.
Najveću kupovnu moć u Evropskoj uniji danas imaju građani Luksemburga, Irske i Holandije, zahvaljujući visokim platama i snažnim ekonomijama, iako su troškovi života u tim zemljama takođe veoma visoki. Najmanju kupovnu moć imaju građani Bugarske, Rumunije i Grčke, gde su prosečni prihodi znatno niži u odnosu na zapadni dio EU, uprkos nižim cijenama pojedinih usluga i nekretnina.
Pročitajte još:
Postoje određene naznake da bi se razlike u kupovnoj moći unutar EU dugoročno mogle smanjivati, ali veoma sporo. Zemlje istočne Evrope poput Poljske, Češke i Rumunije posljednjih godina bilježe brži rast plata od razvijenog dela EU, što znači da postepeno sustižu zapadne članice. Ipak, taj proces usporavaju inflacija, rast cijena stanovanja i odlazak radne snage u bogatije zemlje EU.
