Život na rate postao je svakodnevica mnogih sugrađana za koje kupovina na odloženo, posebno u trgovinama, predstavlja rješavanje gorećeg problema. Iako je za gotovinu sve jeftinije, građani se odlučuju za dugoročno „gašenje vatre“. Malo je onih koji od penzije ili plate mogu kupiti televizor, frižider ili klima uređaj.
Osim za tehniku, kratkoročni krediti kod banaka podižu se i za opremanje stana, a nerijetko i kupovinu garderobe do modernog telefona. S obzirom na podatak da je pozamašna brojka zaposlenih koji primaju manje od hiljadu eura mjesečno, ne čudi što su sve češća zaduženja kod banaka i za osnovne životne potrebe.
Nešto manje od 170.000 građana trenutno duguje bankama više od dvije milijarde eura. Iz Sindikata banaka navode da „zaduživanje, za većinu, predstavlja potrebu za obezbjeđivanje osnovih potreba do stvaranja lagodnijeg života. Kod banaka su najprisutniji potrošački krediti u odnosu na stambene“, kazala je predsjednica Sindikata banaka Lidija Pejović.
Upozorava da finansijska nestabilnost često remeti i partnerske odnose, jer kada jedan od supružnika ne može da pokrije osnovne troškove, izlaz vidi u pozajmici, a to zna da pođe u krajnost.
„Rate rastu brže od mjesečnih primanja, pa više nije pitanje da li neko može podići kredit, već da li može priuštiti život bez kredita. Jer ako preko 70 odsto zaposlenih ima platu ispod hiljadu eura, znači ispod prosjeka, prinuđeni su da podižu razne vrste kredita“, ističe Pejović.
Iz Centralne banke Crne Gore poručuju da se ti podaci moraju posmatrati u širem ekonomskom kontekstu, uz naglasak na odgovorno kreditiranje. Navode da je prosječno zaduženje, po osnovu kredita fizičkih lica kod banaka, 31. decembra prošle godine bilo 4,9 hiljada eura. U odnosu na period prije pet godina, broj zaduženih fizičkih lica je na kraju prošle, porastao za oko 13 odsto.
S druge strane, nominalni rast ukupnog zaduženja fizičkih lica, u odnosu na 2021. godinu, na kraju prošle iznosio je oko 67 odsto. Objašnjavaju da se nominalni iznos duga ne može posmatrati izolovano, već u kontekstu šireg ekonomskog okruženja, prije svega rasta prosječnih zarada, koja je prema navodima Centralne banke, porasla oko 89 odsto u odnosu na nekoliko godina unazad.
Napominju da prilikom odobrenja kredita banke moraju procijeniti kreditnu sposobnost klijenta., te da u tom kontekstu, poseban značaj ima primjena novog Zakona o potrošačkim kreditima, kojim se uređuju prava i obaveze potrošača i kreditora, kao i načini zaštite korisnika finansijskih usluga.
Profesor Ekonomskog fakulteta, Univerziteta Crne Gore, Nikola Milović, objasnio je za Biznis.me, da građani sve više rade po dva posla, da bi vraćali kredite, a sve manje da bi živjeli. Prema njegovim riječima, Crna Gora je na istorijski najvišem nivou zaduženosti stanovništva kod banaka i uporedio aktuelni trenutak sa prošlom godinom kada je, kako kaže, zaduženost stanovništva porasla za 20,4 odsto u odnosu godinu ranije i tako, tvrdi Milović, dostigla iznos od 2,2 milijarde eura.
„Takva dinamika ukazuje da se potrošnja i životni standard sve više održavaju na temelju duga, a ne na rastu plata. Populizam i životni standard koji je pozajmljen skupo, dugo će nas sve koštati!”, upozorio je Milović, napominjući da je pred Crnom Gorom izazov mogućeg zaduženja za ovu godinu do 3,23 milijarde eura.
„To je skoro jedan cijeli budžet – u jednoj godini. Fond PIO je faktički uništen, deficit od skoro pola milijarde eura znači da se više od pola penzija isplaćuje iz zaduženja. Istovremeno rastu plate u javnom sektoru, dok ekonomija tapka u mjestu“, upozorio je Milović..
Zaduženja građana rastu u regioni, i Evropi
Gotovinski krediti odobreni građanima Srbije, krajem aprila, premašili su ukupnu vrijednost od billion dinara što je u eurima osam i po milijardi. Keš pozajmica kod banaka za godinu dana porasla je za 21 odsto. Osim gotovinskih kredita, koji su najbrojniji, građani Srbije najviše se zadužuju po osnovu stambenih kredita, čiji je ukupni iznos za godinu dana porastao za 19,1 odsto, pa je dostigao iznos 864 milijardi dinara. U aprilu je potražnja povećana za 15,8 odsto. U istom periodu pravna lica zadužila su se u iznosu većem za 12,5 procenata. U porastu su i kašnjenja otplate ukupnih bankarskih pozajmica.
Na kraju februara u Hrvatskoj su bili blokirani računi 197,6 hiljada građana s ukupnom glavnicom duga od tri milijarde eura, kao i gotovo 13,4 hiljade poslovnih subjekata, čija je glavnica duga iznosila 424,4 miliona eura, objavila je Finansijska agencija. U nekim županijama, svakom trećem građaninu račun je u blokadi duže, a u Gradu Zagrebu čak 40 odsto računa je u blokadi duže od pet godina. Analize pokazuju da najveći broj građana ima dug do 1.327 eura, što govori da problem blokada često proizlazi iz manjih, ali neplaćenih obaveza.
Da kažemo i to da se Hrvatska, po prosječnoj kamatnoj stopi na štednju, nalazi na samom dnu Evropske unije. Banke u toj zemlji su, inače, gotovo bez izuzetka u vlasništvu velikih stranih kuća, od kojih njih tri drže otprilike dvije trećine hrvatskog bankarskog tržišta. Uostalom, ni hrvatski preduzetnici ne dobijaju od njih uslove kakve dobijaju njihovi konkurenti u matičnim zemljama tih banaka.
Pročitajte još:
I Slovenija početkom ove godine bilježi rast zaduženosti građana, a prosječan dug po građaninu iznosi oko 14.000 eura. U odnosu na ranije periode, kada je prosječan dug bio manji, to ukazuje na trend povećanja kredita. Uprkos zaduženosti, stanovnici Slovenije drže značajna sredstva na računima, koja su ranijih godina dostizala rekordne iznose preko 23 milijarde eura.
Na osnovu podataka iz prošle i početka ove godine, i Evropljani se sve više zadužuju, pri čemu su stambeni i gotovinski krediti dominantni, a u nekim regionima se zadužuju i za osnovne životne potrebe. U Njemačkoj je zabilježen rast potražnje za potrošačkim kreditima, a banke su u prvoj polovini prošle godine odobrile 4,2 odsto više novca za tu namjenu.
Trenutna vrijednost zaduženosti domaćinstava prema bruto domaćem proizvodu u Francuskoj iznosi 59,9 odsto bruto društvenog proizvoda. U periodu od 1. 12. 1977. do 1. 9. 2025. prosječan BDP u Francuskoj je bio 41,45 odsto BDP-a. Najviša vrijednost svih vremena dostignuta je dana 1. 12. 2020. sa 68,2 odsto BDP-a, dok je najniža vrednost zabilježena 1. 12. 1977. sa 18 odsto BDP.
