Crna Gora je od obnove nezavisnosti napredovala sa 36% na 54% prosjeka Evropske unije po bruto domaćem proizvodu po stanovniku, izraženom prema standardu kupovne moći. Iako je relativna pozicija zemlje znatno bolja nego 2006. godine, podaci pokazuju da je za gotovo dvije decenije zatvoreno manje od trećine početnog ekonomskog jaza prema EU.
Prema prvoj procjeni Eurostata, BDP po stanovniku u Crnoj Gori, prilagođen razlikama u cijenama, u 2025. godini iznosio je 54% prosjeka EU-27. Konačni podatak za 2024. bio je 53%, saopštio je Monstat, prenosi portal Investitor.
Ukoliko se ostvari očekivanje da Crna Gora postane članica EU 2028. godine, ona će u Uniju gotovo izvjesno ući znatno prije nego što joj se približi po nivou ekonomske razvijenosti. Prosta projekcija dosadašnjeg tempa napretka pokazuje da bi Crna Gora 2028. mogla biti na približno 57% prosjeka EU. To nije zvanična ekonomska prognoza, već ilustracija brzine dosadašnje konvergencije.
Napredak manji od jednog procentnog poena godišnje
Aktuelna i metodološki uporediva Eurostatova serija, u kojoj je prosjek EU-27 postavljen na 100, pokazuje da je Crna Gora 2006. bila na svega 36% evropskog prosjeka.
Do 2016. stigla je na 44%, dok je prva procjena za 2025. pokazala rast na 54%.
Od 2006. do 2016. Crna Gora je napredovala osam procentnih poena, odnosno prosječno 0,8 poena godišnje. Od 2016. do 2025. napredak je iznosio deset poena, što odgovara prosjeku od oko 1,1 poen godišnje.
Za cijeli period od 2006. do 2025. prosječan tempo približavanja iznosio je nešto manje od jednog procentnog poena godišnje.
Relativna pozicija Crne Gore porasla je za 50%, sa 36 na 54, ali to ne znači da je prepolovljen jaz prema Uniji. Crna Gora je 2006. zaostajala 64 poena za evropskim prosjekom, dok je taj jaz 2025. smanjen na 46 poena.
Time je zatvoreno 18 od početna 64 poena zaostatka, odnosno 28,1%. Drugim riječima, za gotovo dvije decenije nadoknađeno je manje od trećine početnog jaza.
Sedam godina bez stvarnog napretka
Približavanje EU nije bilo ravnomjerno. Nakon napretka sa 36% u 2006. na 42% u 2008. godini, uslijedio je dug period stagnacije.
Crna Gora je i 2015. bila na istih 42% evropskog prosjeka kao 2008, dok je u međuvremenu, 2012. godine, indeks pao na 39%.
Novi period približavanja počeo je nakon 2015. BDP po stanovniku prema kupovnoj moći dostigao je 49% prosjeka EU 2019. godine, ali ga je pandemijska kriza 2020. oborila na 43%.
Do 2025. indeks je porastao na 54%. Ipak, kada se poredi sa pretpandemijskom 2019, a ne sa kriznom 2020. godinom, napredak tokom posljednjih šest godina iznosi pet procentnih poena.
Podaci zato ne potvrđuju ni ocjenu da Crna Gora stoji u mjestu, niti tvrdnju da brzo sustiže evropske ekonomije. Precizniji zaključak bio bi da zemlja ostvaruje sporu i povremeno prekidanu konvergenciju.
Bugarska nam se sve više udaljava
Posebno je zanimljivo poređenje sa Bugarskom, jednom od ekonomski najslabijih članica EU.
Crna Gora je 2006. bila na 36%, a Bugarska na 38% evropskog prosjeka. Razlika između dvije zemlje iznosila je samo dva procentna poena.
Do 2016. Bugarska je stigla na 51%, dok je Crna Gora bila na 44%. U 2025. godini Bugarska je dostigla 68% prosjeka EU, a Crna Gora 54%, čime je razlika porasla na 14 poena.
Od 2006. godine Crna Gora je popravila svoju poziciju za 18, a Bugarska za 30 procentnih poena.
Ovi podaci sami po sebi ne dokazuju da je članstvo u EU, koje je Bugarska stekla 2007. godine, jedini razlog njenog bržeg napretka. Ipak, jasno pokazuju koliko se brzina konvergencije dvije zemlje razlikovala.
Bugarska i Grčka su u 2025. bile na začelju EU sa po 68% evropskog prosjeka. To znači da Crnu Goru trenutno 14 procentnih poena dijeli čak i od najslabije rangiranih članica Unije.
Hrvatska je istovremeno bila na 78%, Srbija na 52%, Albanija i Sjeverna Makedonija na po 43%, a Bosna i Hercegovina na 36%. Crna Gora je, tako, iza Hrvatske, ali ispred ostalih zemalja Zapadnog Balkana koje još nijesu članice EU. Prednost nad Srbijom, međutim, iznosi svega dva procentna poena.
Šta je BDP prema kupovnoj moći
Izraz „BDP PPP“, koji se često koristi u javnosti, odnosi se na bruto domaći proizvod prilagođen paritetom kupovne moći. Statistički precizniji naziv pokazatelja je BDP po stanovniku u standardu kupovne moći – SKM, odnosno PPS na engleskom jeziku.
Paritet kupovne moći predstavlja način da se ekonomski podaci prilagode razlikama u cijenama između država. Standard kupovne moći je vještačka zajednička valuta koja, teorijski, omogućava kupovinu iste količine roba i usluga u svakoj zemlji.
To je važno iako Crna Gora već koristi euro. Ista suma eura, zbog različitih nivoa cijena, ne omogućava kupovinu iste količine proizvoda i usluga u Crnoj Gori, Njemačkoj ili Danskoj.
Kada bi se države upoređivale samo preko nominalnog BDP-a po stanovniku, zemlje sa višim cijenama izgledale bi razvijenije, dok bi realni ekonomski obim zemalja sa nižim cijenama bio potcijenjen.
Zbog toga je BDP prema kupovnoj moći bolji pokazatelj za poređenje relativne razvijenosti, realnog obima ekonomije po stanovniku i brzine ekonomskog približavanja među državama.
Nominalni BDP je, ipak, korisniji kada se procjenjuju vrijednost ekonomije u eurima, sposobnost servisiranja spoljnog duga, uvozna moć, budžetski kapacitet i međunarodni finansijski tokovi. BDP prema kupovnoj moći zato nije bolji za svaku namjenu, već prvenstveno za međunarodna poređenja realne ekonomske razvijenosti.
Potrošnja građana na 71% prosjeka EU
Ni BDP po stanovniku prema kupovnoj moći ne pokazuje kako je dohodak raspoređen među građanima, niti koliko koristi od ekonomskog rasta imaju različiti slojevi stanovništva.
Eurostat i Monstat za procjenu materijalnog blagostanja domaćinstava koriste i stvarnu individualnu potrošnju – SIP. Ona obuhvata dobra i usluge koje građani neposredno kupuju, ali i individualne usluge koje za njih obezbjeđuju država i neprofitne organizacije, poput zdravstva i obrazovanja.
Pročitajte još:
Stvarna individualna potrošnja po stanovniku u Crnoj Gori u 2025. godini iznosila je 71% prosjeka EU, znatno više od 54%, koliko je iznosio BDP po stanovniku.
Ova razlika pokazuje da je neposredna potrošnja domaćinstava bliža evropskom prosjeku nego ukupna domaća ekonomska aktivnost po stanovniku. Ona, međutim, ne objašnjava sama po sebi iz kojih izvora se ta potrošnja finansira.
Članstvo u EU neće automatski zatvoriti ekonomski jaz
Ne postoji propisani nivo BDP-a po stanovniku koji zemlja mora dostići da bi postala članica Evropske unije. Ispunjavanje uslova za članstvo i dostizanje evropskog ekonomskog prosjeka dva su različita procesa.
Ukoliko Crna Gora uđe u EU 2028. godine, članstvo bi moglo ubrzati konvergenciju kroz pristup znatno većim evropskim fondovima, jedinstvenom tržištu, investicijama i kvalitetnijim institucijama. Sam ulazak, međutim, neće automatski povećati produktivnost niti izbrisati višedecenijski razvojni jaz.
Dosadašnji podaci pokazuju da će ekonomsko sustizanje EU trajati mnogo duže od pristupnih pregovora.
Crna Gora je za 19 godina napredovala 18 procentnih poena, ali je i dalje na tek nešto više od polovine evropskog prosjeka. Zbog toga će pravi test uspjeha članstva biti ne samo datum ulaska u EU, već brzina kojom će zemlja nakon toga povećavati produktivnost, investicije i životni standard svojih građana.
Metodološka napomena: Investitor je za poređenje koristio aktuelnu Eurostatovu seriju sa jedinstvenom bazom EU-27=100. Zbog promjene baze i naknadnih statističkih revizija pojedini istorijski podaci mogu se za jedan procentni poen razlikovati od ranijih saopštenja Monstata. Tako je u arhivskom saopštenju za 2016, zasnovanom na tadašnjem prosjeku EU-28, bio naveden nivo od 45%, dok aktuelna uporediva serija EU-27 za istu godinu pokazuje 44%.
