Sjedinjene Američke Države žele da promijene energetsku mapu Zapadnog Balkana kroz mrežu bilateralnih sporazuma o uvozu ukapljenog prirodnog gasa (LNG), s ciljem smanjenja zavisnosti regiona od Rusije i jačanja energetskog koridora od južne do centralne Evrope.
Niz projekata planiran je od Hrvatske preko Bosne i Hercegovine, te Sjeverne Makedonije, Albanije, Crne Gore do Kosova i Srbije. Sve to uključuje nove gasovode, LNG terminale i gasne elektrane, a praćeni su političkom i finansijskom podrškom administracije u Vašingtonu i Briselu. Neki projekti već su u fazi izgradnje ili ugovaranja, drugi su u fazi planiranja, dok se cijeli regionalni energetski sistem postepeno preusmjerava prema prirodnom gasu iz SAD-a, Azerbejdžana i Mediterana, prenosi Radio Slobodna Evropa.
Jonathan Stern, profesor na Oxford Institute for Energy Studies, ukazuje da je jugoistočna Evropa već razvila alternativne pravce.
„Postoje LNG terminali u Grčkoj i Hrvatskoj, te Južni gasni koridor iz Azerbejdžana, uz rumunsko gasno polje Neptun Deep u Crnom moru čija bi eksploatacija trebalo da počne naredne godine, a rezerve se procjenjuju na 100 milijardi kubnih metara“, kazao je Stern za Radio Slobodna Evropa.
Kraj zavisnosti BiH od Rusije
Bosna i Hercegovina bila je prethodnih mjeseci u fokusu zbog projekta Južne gasne interkonekcije s Hrvatskom, koji bi entitetu Federacija BiH omogućio pristup LNG terminalu na Krku i alternativnim dobavljačima gasa.
Istovremeno, vlasti drugog entiteta, Republike Srpske, nastavljaju da razvijaju zasebne gasne veze sa Srbijom, uključujući projekat Istočne interkonekcije od Bijeljine prema Banjoj Luci.
BiH gotovo pet decenija u potpunosti zavisi od gasa iz Rusije koji stiže Turskim tokom i uglavnom se koristi za grijanje u Sarajevu, pa je u poređenju sa Srbijom zanemarljiv potrošač.
Sporazum između BiH i Hrvatske o povezivanju gasovoda od Dalmacije prema centralnoj Bosni, s ograncima prema Hercegovini i sjeverozapadu zemlje, potpisan je uz učešće američkog ministra energetike Chrisa Wrighta u aprilu u Dubrovniku.
Svemu je prethodila višemjesečna podrška zvaničnog Vašingtona projektu koji su nazvali „strateškim za energetsku bezbjednost regiona“.
Hrvatski dio projekta vodi državna kompanija Plinacro, dok je u BiH kao nosilac određena privatna američka kompanija AAFS Infrastructure and Energy, čiji su direktori dio užeg kruga predsjednika SAD-a Donald Trump.
Projekat je izazvao kritike Evropske Komisije i Energetske zajednice čiji je BiH član, zbog posebnog (lex specialis) zakona u Federaciji BiH u koji je unesena američka privatna firma, kao i pitanja usklađenosti s pravilima EU.
„Projekat se mora sprovesti u okviru koji je u potpunosti usklađen s pravnom tekovinom Energetske zajednice i principima energetske politike EU“, kazala je za RSE Hanna Claeson, portparolka Evropske energetske zajednice (EnC), čiji su članovi zemlje EU, BiH i šireg regiona.
BiH godišnje troši do 250 miliona kubika gasa, dok bi novim gasovodom trebalo da protiče oko 1,5 milijardi kubika, pa se razmatra i izgradnja gasnih elektrana koje bi mogle da snabdijevaju strujom oko 400.000 domaćinstava.
Trenutno se 80 odsto struje proizvodi u termoelektranama na ugalj, od kojih su neke izgrađene prije više od 50 godina.
Planirani gasovod bi se povezao s postojećim koji dolazi iz Srbije.
Međutim, profesor Jonathan Stern smatra da je gasovod „važan za BiH, ali ne i za širi region“. Takođe sumnja u isplativost ulaganja od oko milijardu eura, kolika je procijenjena vrijednost novog gasovoda.
„Hrvatska nema raspoloživ LNG kapacitet za tranzit gasa preko BiH. A i kuda bi išao? Srbija ga sada može nabaviti preko Bugarske“, kazao je Stern za RSE.
Strateško partnerstvo Srbije i SAD-a
Srbija širi gasnu infrastrukturu nastojeći da zadrži ulogu regionalnog energetskog čvorišta, dok paralelno otvara prostor za američki LNG i nove zapadne investicije u energetskom sektoru.
Ministarka energetike Srbije Dubravka Đedović Handanović potpisala je zajedničku izjavu sa SAD-om i više država istočne i centralne Evrope na samitu u Vašingtonu, u februaru ove godine.
Direktor Srbijagasa, Dušan Bajatović, nakon toga je izjavio da će Srbija „morati da kupuje američki gas“, iako količine i formalni ugovori nijesu definisani.
Strateški sporazum sa SAD-om o energetici iz 2024. predviđa diverzifikaciju izvora, ali formalni ugovor o kupovini američkog LNG-a zasad ne postoji.
Američki gas mogao bi da stiže preko hrvatskog terminala na Krku ili grčkog Aleksandrupolisa zahvaljujući novim interkonekcijama prema Bugarskoj i Sjevernoj Makedoniji.
Srbija upravlja mrežom od oko 2.500 kilometara gasovoda i planira nove, uključujući i prema Sjevernoj Makedoniji, te proširuje skladište Banatski dvor.
Trenutno više od 80 odsto gasa dobija iz Rusije preko Turskog toka. Uprkos najavama diverzifikacije, ključni gasni energetski objekti u Srbiji, uključujući modernu elektranu-toplanu TE-TO Pančevo, i dalje su povezani s ruskim Gazpromom i NIS-om (Naftna industrija Srbije).
LNG u Baru i gasne elektrane
Crna Gora, iako bez gasne mreže, postaje dio američkog LNG okvira kroz planove za terminal u Luci Bar i buduće gasne elektrane.
Crna Gora je takođe učestvovala na američkom Transatlantskom gasnom bezbjednosnom samitu u Vašingtonu u februaru ove godine, gdje je potpisala zajedničku izjavu kojom je više zemalja centralne i južne Evrope najavilo saradnju sa SAD-om u energetici.
Iako su američke kompanije Enerflex i Wethington Energy Innovation još 2023. potpisale memorandum s Vladom Crne Gore o pripremi projekta, nije dogovoreno snabdijevanje LNG-om, definisane količine niti potpisani drugi ugovori.
Podgorica je posljednjih godina podržavala projekat Jonsko-jadranski gasovod (IAP), koji bi povezao Transjadranski gasovod (TAP) u Albaniji s Hrvatskom, ali je on još u idejnoj fazi.
U Crnoj Gori trenutno ne postoji gasovodna mreža. Osim Jadransko-jonskog gasovoda (IAP) i LNG terminala u Baru, razmatra se i povezivanje prema Srbiji, kao i gasne termoelektrane u Podgorici, Nikšiću i Pljevljima.
Razmatra se niz gasnih elektrana snage od 50 do 400 megavata u ova tri grada, uključujući hibridne modele i prenamjenu postojećih postrojenja.
Pročitajte još:
„Sve razmatrane opcije su tehnički izvodljive i ekonomski isplative“, prema studijama koje su za Elektroprivredu Crne Gore izradile japanska JERA i švajcarska SS&A Power Consultancy.
U zavisnosti od kapaciteta postrojenja i izvora snabdijevanja gasom, ulaganja se procjenjuju u rasponu od 233 do 362 miliona eura.
Kosovo trenutno van planova
Kosovo nema gasnu infrastrukturu i u potpunosti se oslanja na termoelektrane na ugalj.
Projekat gasne interkonekcije sa Sjevernom Makedonijom bio je uključen u investicioni plan EU za Zapadni Balkan, ali je zaustavljen zbog, kako su naveli iz vlade, visokih troškova i strateškog fokusa na obnovljive izvore.
Sjeverna Makedonija ključna karika južnog koridora
Skopjje trenutno gradi novu gasnu infrastrukturu uz podršku Vašingtona i Brisela, nastojeći da prekine višedecenijsku zavisnost od ruskog gasa i pozicionira se kao novo regionalno energetsko čvorište.
Sjeverna Makedonija je članica NATO i kandidatkinja za članstvo u EU, pa je diverzifikacija snabdijevanja postala i geopolitičko pitanje.
Ključna kogeneracijska elektrana TE-TO Skoplje, koja snabdijeva glavni grad toplotnom energijom i proizvodi struju, zavisi od ruskog gasa i pod kontrolom je ruske grupacije Sintez Group.
Skoplje je s američkim dobavljačima potpisalo memorandum o kupovini američkog LNG-a, ali detalji nijesu javno objavljeni.
Gasovod Gevgelija–Negotino je u izgradnji i povezaće ovu zemlju s grčkim LNG terminalima, s početnim kapacitetom od 1,5 milijardi kubika godišnje.
