Britanski mediji ponovo su usmjerili pažnju na veze Crne Gore sa međunarodnim svijetom kriptovaluta. Ovoga puta ne kroz priču o inovacijama i tehnološkom razvoju, već kroz poslovnu mrežu ljudi bliskih lideru britanske partije Reform UK Najdželu Faražu, njihove kompanije u Tivtu, kripto-kockarske poslove i pitanja koja su stigla i do britanskih regulatora.
Pisanje Financial timesa, Sunday timesa i Guardiana vratilo je u prvi plan pitanje koje Crna Gora godinama izbjegava: da li su svjetski kripto-igrači ovdje došli zahvaljujući dobrom poslovnom ambijentu ili upravo zato što država još nije uspostavila pravila koja bi jasno pokazala ko ulaže, ko posreduje, odakle novac dolazi i ko kontroliše njegovo pretvaranje iz digitalne imovine u gotovinu, prenosi Dan.
Od suosnivača Eterijuma Vitalika Buterina, preko Do Kvona, osuđenog za prevaru tešku oko 40 milijardi dolara, do britanskog finansijera Džordža Kotrela i ljudi iz Faražovog političkog i poslovnog kruga, Crna Gora je postala prepoznatljiva adresa međunarodne kripto-scene.
Finansijski konsultant Oleg Filipović ocjenjuje da razlog takve privlačnosti nijesu samo niski porezi, korišćenje eura, blizina Evropske unije i jednostavno osnivanje firmi. Jedan od glavnih mamaca je upravo pravna praznina – mogućnost da se posao pokrene brže, jeftinije i sa manje kontrole nego na uređenim evropskim tržištima.
– Kripto-igrači hrle u Crnu Goru upravo zato što nijesmo uspostavili potpuna pravila. Nema sveobuhvatnog zakona koji uređuje izdavanje tokena, kripto-berze i mjenjačnice, čuvanje digitalne imovine klijenata, stabilne kovanice i licenciranje kompanija. Ono što izgleda kao poslovna prednost istovremeno je veliki rizik za državu – upozorava Filipović.
Kriptovalute su digitalna imovina koja se prenosi i čuva posredstvom blokčejn tehnologije. Njihova kupovina i držanje nijesu sami po sebi nezakoniti. Pravni rizik nastaje kada neko organizuje berzu, upravlja tuđim sredstvima, izdaje tokene ili nudi finansijske proizvode bez jasnih pravila, nadzora i zaštite klijenata.
Crna Gora je uvela registraciju pružalaca kripto-usluga radi sprečavanja pranja novca, ali registracija nije puna licenca niti zamjena za cjelovit sistem. Evropska unija je ovu oblast uredila okvirom MiCA, koji propisuje uslove za izdavaoce kripto-imovine i pružaoce usluga, objavljivanje podataka o projektima i rizicima, zaštitu klijenata, kapitalne zahtjeve i sprečavanje zloupotreba tržišta.
U Sjedinjenim Američkim Državama nadležnosti su podijeljene između više institucija. Američke komisije za hartije od vrijednosti i robna tržišta u martu 2026. razjasnile su da svaka kripto-imovina nije automatski hartija od vrijednosti i utvrdile razlike između digitalnih roba, kolekcionarskih predmeta, alata, stabilnih kovanica i digitalnih hartija.
Filipović smatra da Crna Gora mora usvojiti poseban zakon o kripto-imovini, precizno definisati njene različite oblike i uvesti licence za kripto-berze i mjenjačnice.
– Građani moraju dobiti jasno upozorenje o rizicima, zaštitu od obmanjujućeg oglašavanja i pravila za čuvanje njihovog novca i kripto-imovine. Neophodni su identifikacija klijenata, praćenje sumnjivih transakcija i jasni poreski propisi – kada nastaje obaveza, kako se obračunava dobit i prijavljuje prihod – kaže Filipović za Dan.
On ocjenjuje da pravila ne treba da uguše posao. Realni troškovi licenciranja i povoljni porezi mogli bi privući ozbiljne blokčejn i fintek kompanije, dok bi kontrolisano testiranje novih proizvoda omogućilo inovacije pod nadzorom države. Potrebno je, dodaje, priznati digitalne ugovore i tokenizovanu imovinu, uključujući modele za nekretnine i investicione projekte.
Filipović smatra da Crnoj Gori nije potrebna zabrana, već precizno uređeno tržište. To podrazumijeva poseban zakon, jasnu definiciju kripto-imovine, licenciranje berzi i mjenjačnica, identifikaciju klijenata, praćenje sumnjivih transakcija i nedvosmislena poreska pravila. Država mora zaštititi građane od obmanjujućih reklama i propisati način čuvanja novca i digitalne imovine klijenata. Povoljno poslovno okruženje, realni troškovi licenciranja i kontrolisano testiranje proizvoda mogli bi privući ozbiljne fintek kompanije. Pravna praznina privlači brzi novac, a pravna sigurnost kapital koji ostaje.
Politički pokrovitelj crnogorske kripto-ambicije bio je Milojko Spajić. Kao ministar finansija, u aprilu 2022. okupio je suosnivača Eterijuma Vitalika Buterina, istraživača Vlada Zamfira i profesora prava Borisa Mamlika. Poručio je da blokčejn može Crnu Goru postaviti uz svjetske lidere i najavio izradu zakonodavnog okvira. Buterin je iste godine dobio crnogorsko državljanstvo.
Spajić se te ideje nije odrekao ni kao premijer. Kada je Donald Tramp u januaru 2025. najavio da želi Sjedinjene Američke Države kao svjetski centar kriptovaluta, Spajić je opoziciji odgovorio pitanjem da li je i Amerika postala „kripto-raj“. Financial times je u julu 2026. naveo da je Spajić zagovarao mogućnost da rudarenje i trgovina kriptovalutama jednog dana donose gotovo trećinu crnogorskog bruto domaćeg proizvoda.
Ipak, najpoznatija crnogorska kripto-epizoda nije došla iz laboratorije inovacija. Južnokorejski osnivač kompanije Terraform Labs Do Kvon uhapšen je u Podgorici u martu 2023. sa lažnim kostarikanskim pasošem. Nakon dugog postupka izručen je Sjedinjenim Američkim Državama, priznao je krivicu i u decembru 2025. osuđen na 15 godina zatvora zbog prevare povezane sa slomom kriptovaluta TerraUSD i Luna, koji je investitorima nanio gubitke procijenjene na oko 40 milijardi dolara.
Do Kvon je uoči parlamentarnih izbora 2023. u pismu crnogorskim institucijama iznosio tvrdnje o poslovnim i drugim vezama sa Spajićem i nudio navodne dokaze o finansiranju kampanje. Spajić i Pokret Evropa sad odbacili su nezakonitosti i tvrdili da je afera politički konstruisana. Javnosti ni tri godine kasnije nije saopšten konačan epilog predmeta koji su formirani nakon tog pisma.
Drugi krak priče vodi ka Tivtu. Financial times je objavio da su u tom gradu kompanije registrovali kripto-investitor Kristofer Harborn, član rukovodstva Reform UK Gavejn Tauler i nekadašnji blagajnik te partije Mehrtaš Azami, koji je ranije vodio britansku kompaniju Crypto Concierge. Tauler je potvrdio da je po ugovoru pružao strateške medijske savjete i pripremao sadržaj za društvene mreže tokom kampanje Pokreta Evropa sad.
U središtu pažnje ipak je Džordž Kotrel, dugogodišnji saradnik Najdžela Faraža, koji Crnu Goru godinama koristi kao bazu i u Tivtu ima kompaniju Private Family Office. Kotrel je u Sjedinjenim Američkim Državama 2017. proveo osam mjeseci u federalnom zatvoru nakon što je priznao krivicu za prevaru posredstvom elektronskih komunikacija.
Kriptomat pronađen 2023. u tivatskom kazinu Salon Privé postao je simbol crnogorskog regulatornog vakuuma. Tadašnji ministar finansija Aleksandar Damjanović saopštio je da je uređaj povezan sa Džordžom Kotrelom, britanskim finansijerom i saradnikom Najdžela Faraža. Kotrelovi advokati negirali su da je on posjedovao ili koristio kriptomat. Slučaj je ipak pokazao suštinski problem: uređaj za pretvaranje kriptovalute u gotovinu pojavio se prije nego što je država imala potpun sistem pravila i kontrole. Nadležni su reagovali naknadno, dok je javnost ostala bez jasnog odgovora ko je nadzirao tok novca i provjeravao njegovo porijeklo.
Sunday times je Kotrela povezao sa kripto-kockarskom platformom Tether.bet, koja se predstavljala kao platforma sa sjedištem u Crnoj Gori i koja je u avgustu prestala da radi. Britanski list je objavio i navode o Kotrelovoj finansijskoj podršci Faražovim političkim aktivnostima. Kotrel tvrdi da je bio samo korisnik platforme, da poznaje njenog vlasnika i da nikada nije posjedovao, vodio, niti promovisao kladionicu ili kazino. Odbacio je i svaku povezanost sa nezakonitim kockanjem.
Pročitajte još:
Guardian je objavio da je od britanske Komisije za kockanje zatraženo da ispita navode o radu Tether.bet bez dozvole u Velikoj Britaniji. List je Kotrela opisao kao dugogodišnjeg Faražovog saveznika, dok je Financial times prisustvo više ljudi iz tog političkog i poslovnog kruga u Tivtu stavio u kontekst crnogorske otvorenosti prema kriptovalutama.
Crna Gora, dakle, nije postala zanimljiva međunarodnoj kripto-sceni zato što je izgradila najbolji sistem, već dobrim dijelom zato što sistem još nije dovršila. Uređene kompanije u tome vide brz i jeftin ulazak na malo tržište nadomak Evropske unije, dok oni koji žele da izbjegnu stroži nadzor dobijaju prostor u kojem su granice dozvoljenog nedovoljno jasne.
To je i suštinski razlog za ovu priču. Od prvih Spajićevih obećanja o Crnoj Gori kao blokčejn centru prošle su više od četiri godine. U međuvremenu su stigli svjetski poznati kripto-stručnjaci, Buterin je dobio državljanstvo, Do Kvon je uhapšen u Podgorici, u Tivtu je pronađen kriptomat, a britanska štampa sada otkriva kompanije i poslovne veze ljudi iz Faražovog kruga. Jedino što nije stiglo jeste cjelovit zakon.
Kriptovalute mogu biti razvojna šansa, ali pravna praznina nije ekonomska politika. Ako Crna Gora želi da bude digitalni centar, mora postati poznata po sigurnosti i jasnim pravilima, a ne kao mjesto u koje se hrli zato što kontrole kasne. Država je kripto-svijetu odavno otvorila vrata. Sada je krajnje vrijeme da na ta vrata postavi i zakon.
