Ukupan američki dug na kraju 18. avgusta dostigao je rekordnih 40,047 biliona dolara, odnosno više od 40 hiljada milijardi, pokazuju dnevni podaci američkog Ministarstva finansija. Od tog iznosa, oko 32,266 biliona dolara čine državne obveznice koje drže investitori, banke, fondovi, Federalne rezerve i strani kreditori, dok se 7,782 biliona odnosi na dug prema američkim državnim fondovima i institucijama.
Najkraći odgovor na pitanje iz naslova glasi: svijet ne treba da očekuje da će Amerika iznenada ostati bez novca, ali treba ozbiljno da računa na duži period viših kamata, većih tržišnih potresa i postepenog slabljenja fiskalne moći SAD-a, prenosi portal Investitor.
Za Evropu je posebno važna jedna činjenica: američke obveznice predstavljaju globalnu referentnu cijenu kapitala. Kada njihovi prinosi rastu, obično poskupljuju krediti, obveznice, investicije i refinansiranje dugova i na drugoj strani Atlantika.
Američki dug u ključnim brojkama
Američki dug je u januaru 2017. iznosio oko 19,95 biliona dolara, što znači da je za manje od deset godina više nego udvostručen. Granicu od 39 biliona prešao je u martu, pa mu je za naredni bilion bilo potrebno manje od pet mjeseci. Ipak, broj od 40 biliona nije sam po sebi dovoljan za procjenu opasnosti.
Za tržište je važniji dug koji se prodaje investitorima, jer upravo on utiče na kamatne stope i potiskuje privatne investicije. Kongresna kancelarija za budžet – CBO procjenjuje da će taj dug na kraju 2026. dostići oko 101% američkog BDP-a.
Prema širem obračunu Međunarodnog monetarnog fonda, koji obuhvata dug opšte države, američki dug je već na kraju 2025. iznosio 123,9% BDP-a. Riječ je o različitim metodologijama, ali obje pokazuju isti pravac – dug raste brže od ekonomije.
Zašto američki dug tako brzo raste
Rekordni dug nije rezultat samo jedne administracije ili jednog vanrednog događaja.
Oko trećine povećanja od 2017. nastalo je tokom pandemije, kada su i administracija Donalda Trampa i kasnije administracija Džoa Bajdena finansirale ogromne pakete pomoći. Ostatak je posljedica dugotrajnog nesklada između poreskih prihoda i potrošnje, poreskih smanjenja, infrastrukturnih i drugih programa, rasta izdataka za odbranu, socijalno osiguranje i zdravstvo, ali sve više i samih kamata.
Za prvih deset mjeseci tekuće fiskalne godine američki deficit dostigao je 1,799 biliona dolara, čime je već premašio deficit od 1,775 biliona iz cijele prethodne godine. Samo u julu zabilježen je rekordni mjesečni manjak od 432 milijarde dolara, iako je dio povećanja bio posljedica kalendarskog rasporeda isplata i povraćaja ranije naplaćenih carina. Korigovani julski deficit iznosio je 333 milijarde dolara.
Oko 60% američke godišnje potrošnje otpada na obavezne programe kao što su Social Security, Medicare, Medicaid i pomoć veteranima. Njihovo smanjenje je politički mnogo teže od rezanja budžeta državnih agencija.
Istovremeno, CBO procjenjuje da će zakonodavni paket usvojen tokom drugog Trampovog mandata u narednoj deceniji dodati još približno 4,7 biliona dolara dugu.
Kamate postaju najveći problem
Najvažnija posljedica rekordnog duga nije sama glavnica, već cijena njenog finansiranja.
CBO očekuje da će neto izdaci za kamate sa 970 milijardi dolara u 2025. porasti na više od bilion dolara u 2026. godini. Tokom prvih deset mjeseci fiskalne godine kamate su već premašile potrošnju za Medicare i postale druga najveća stavka federalnog budžeta, odmah iza penzionog sistema Social Security.
Troškovi kamata su u 2025. prvi put bili veći i od američkog vojnog budžeta.
To stvara zatvoren krug: veći dug proizvodi više kamata, kamate povećavaju deficit, a novi deficit zahtijeva dodatno zaduživanje.
CBO procjenjuje da bi dug koji drže investitori mogao porasti na 56 biliona dolara i 120% BDP-a do 2036. godine, dok bi ukupan bruto federalni dug dostigao oko 64 biliona. Neto kamate bi tada trošile približno petinu čitavog federalnog budžeta.
Još pesimističniji je MMF, koji očekuje da će deficit opšte države ostati između 7% i 7,5% BDP-a, a dug premašiti 140% BDP-a do 2031. godine.
Zašto Amerika ipak nije pred bankrotom
SAD imaju nekoliko prednosti koje ne posjeduje gotovo nijedna druga visoko zadužena država.
Prvo, američki dug je gotovo u cjelosti izražen u dolarima, valuti koju država sama emituje. Amerika zato nije izložena klasičnom riziku da ostane bez strane valute potrebne za otplatu duga.
Drugo, dolar i dalje čini oko 57% svjetskih deviznih rezervi, dok je udio eura oko 20%, pokazuju podaci Evropske centralne banke. Američke obveznice predstavljaju najdublje i najlikvidnije tržište državnog duga i koriste se kao rezerva, kolateral i osnova za određivanje cijena velikog dijela globalne finansijske imovine.
Treće, strani investitori nijesu masovno napustili američki dug. Prema podacima američkog Ministarstva finansija, u junu su držali 9,299 biliona dolara državnih obveznica, naspram 9,094 biliona godinu ranije. Ipak, detalji nijesu sasvim umirujući. Ulaganja stranih centralnih banaka i drugih zvaničnih institucija smanjena su sa 3,893 na 3,778 biliona dolara, dok ukupna strana potražnja ne raste dovoljno brzo da prati tempo novog američkog zaduživanja.
Četvrto, američka ekonomija i dalje ima veliku poresku bazu, snažan tehnološki sektor, visoku produktivnost i institucije koje ulivaju povjerenje investitorima.
Zbog toga neposredna nesposobnost otplate nije osnovni scenario. Veća kratkoročna opasnost je politički izazvan tehnički problem, ukoliko Kongres ne podigne zakonski limit zaduživanja. Limit trenutno iznosi 41,1 bilion dolara, a CBO očekuje da bi mogao biti dostignut tokom 2027. godine.
Tržište već šalje upozorenje
Dok bankrot nije blizu, investitori već zahtijevaju veću naknadu za držanje dugoročnog američkog duga.
Prinos na desetogodišnje obveznice 20. avgusta kretao se oko 4,71%, dok je prinos na tridesetogodišnji dug dostigao približno 5,25%. Samo dva dana ranije popeo se na 5,34%, najviši nivo od 2007. godine. Dug nije jedini uzrok: investitori istovremeno reaguju na inflaciju, visoke cijene energije i rat na Bliskom istoku. Ipak, ogromne potrebe države za novim zaduživanjem pojačavaju pritisak.
Američko Ministarstvo finansija odgovorilo je udvostručavanjem planiranih otkupa dugoročnih obveznica, na najmanje četiri milijarde dolara po operaciji. Ta mjera može popraviti likvidnost, ali ne smanjuje dug niti rješava deficit. Četiri milijarde su gotovo zanemarljive prema tržištu vrijednom više od 32 biliona dolara, a efekat na prinose trajao je vrlo kratko.
Dodatno upozorenje predstavlja činjenica da nijedna od tri velike rejting agencije više ne daje SAD-u najvišu ocjenu. Moody’s je u maju 2025. smanjio rejting na Aa1, dok S&P i Fitch američki dug ocjenjuju sa AA+.
To su i dalje veoma visoke investicione ocjene, ali predstavljaju jasnu poruku da fiskalni kredibilitet SAD-a više nije neupitan.
Zašto Evropa ima najviše razloga za oprez – Američke kamate podižu evropske prinose
Američke obveznice predstavljaju globalni reper za dugoročne kamatne stope. Ako investitor u SAD-u može dobiti prinos od oko 5%, evropske države moraju ponuditi dovoljno atraktivan prinos da bi zadržale kapital.
ECB upozorava da su državne obveznice glavni kanal kojim se finansijski šokovi prelivaju iz SAD-a u eurozonu. Njemački tridesetogodišnji prinos već je u avgustu dostigao najviši nivo za 15 godina, istovremeno sa rasprodajom američkih obveznica.
Evropa u taj period ulazi sa sopstvenim fiskalnim slabostima. Na kraju prvog kvartala 2026. dug je iznosio 88,9% BDP-a eurozone i 82,9% BDP-a EU. Međutim, prema Eurostatu, dug Grčke bio je 143,5% BDP-a, Italije 138,9%, Francuske 117,6%, Belgije 109,1%, a Španije 101,6%.
Evropske vlade istovremeno moraju finansirati veću potrošnju za odbranu, energetsku sigurnost, zelenu tranziciju, infrastrukturu i starenje stanovništva. Rast američkih prinosa zato dolazi u posebno nepovoljnom trenutku.
ECB može smanjivati kratkoročne kamatne stope, ali ne može potpuno izolovati evropske dugoročne prinose od globalnog rasta premije za rizik.
Evropski fondovi imaju ogromnu američku imovinu
Eurozona nije izložena samo kroz kamate. Njeni investicioni i penzioni fondovi, osiguravajuća društva i banke imaju velike portfelje američkih hartija od vrijednosti.
Prema analizi ECB-a, investitori iz eurozone su sredinom 2025. držali 3,8 biliona eura američkih akcija, oko 800 milijardi eura američkog državnog duga i približno 1,5 biliona eura ostalih američkih dužničkih hartija. To je ukupno oko 6,1 bilion eura, odnosno približno polovina njihove cjelokupne strane portfolio imovine.
Poseban rizik predstavlja kombinacija pada cijena obveznica i slabljenja dolara. Evropski investitor tada može istovremeno izgubiti i na vrijednosti obveznice i na kursu. ECB procjenjuje da je samo slabljenje dolara tokom 2025. proizvelo oko 150 milijardi eura valutnih gubitaka na američkim akcijama koje su držali investitori iz eurozone, iako je taj efekat privremeno nadoknađen rastom cijena akcija.
Američka potrošnja je važna za evropske kompanije
SAD su najveće izvozno tržište Evropske unije. EU je tokom 2025. u Ameriku izvezla robu vrijednu oko 554 milijarde eura, što predstavlja 21% ukupnog izvoza izvan Unije, uz trgovinski suficit od 199,6 milijardi eura, pokazuju podaci Eurostata.
Ako bi Vašington bio primoran na naglo povećanje poreza i smanjenje potrošnje, ili ako bi visoke kamate gurnule američku ekonomiju u recesiju, evropski izvoznici bili bi među prvim pogođenima.
Snažnije slabljenje dolara dodatno bi učinilo evropske proizvode skupljim za američke kupce. Suprotan scenario, jačanje dolara tokom globalne panike, poskupio bi Evropi energente i druge sirovine koje se obračunavaju u američkoj valuti.
Može li euro profitirati od slabljenja povjerenja u dolar
Tokom pojedinih kriznih epizoda u 2025. i početkom 2026. dogodilo se nešto neuobičajeno: cijene američkih obveznica su padale, njihovi prinosi rasli, a dolar istovremeno slabio. U klasičnoj krizi investitori obično kupuju i dolar i američke obveznice.
ECB smatra da je euro tokom dijela tih epizoda počeo da se ponaša kao valuta sigurnog utočišta. To ipak nije dokaz da je dolar izgubio globalni primat. Njegov udio u rezervama i dalje je gotovo tri puta veći od udjela eura.
Američki fiskalni problemi predstavljaju priliku da euro ojača međunarodnu ulogu, ali samo ako Evropa izgradi dublje i jedinstvenije tržište kapitala, veću ponudu zajedničke sigurne imovine i uvjerljiviju ekonomsku i fiskalnu politiku.
Trenutna rascjepkanost evropskog tržišta državnih obveznica znači da ni njemačke, francuske, italijanske ni zajedničke obveznice EU pojedinačno još nemaju dubinu i likvidnost američkog tržišta.
Tri moguća scenarija
Dug ostaje visok, ali tržište funkcioniše: U SAD-u prinosi ostaju povišeni, bez fiskalne krize
Vašington pokreće ozbiljnu konsolidaciju: U SAD-u rast poreza i rezanje potrošnje usporavaju ekonomiju
Pročitajte još:
Investitori izgube povjerenje: U SAD-u Istovremeni pad obveznica i dolara, problemi na aukcijama ili oko limita duga
Prvi scenario je i dalje najvjerovatniji: dugoročno skuplje finansiranje bez neposrednog američkog bankrota. Treći scenario ima najmanju vjerovatnoću, ali bi proizveo najveću štetu, jer američke obveznice nijesu samo državni dug već temelj globalnog sistema kolaterala i likvidnosti.
Treba li se, na kraju, plašiti?
Ne treba se plašiti samog broja od 40 biliona kao okidača neposrednog sloma. SAD i dalje imaju valutu u kojoj se zadužuju, najveće i najlikvidnije tržište obveznica i dolar koji nema spremnu globalnu zamjenu.
Ali pravac kretanja jeste zabrinjavajući. Dug raste brže od ekonomije, budžetski deficit ostaje ogroman i u periodu bez recesije, a kamate su postale jedna od najvećih državnih obaveza. Politička spremnost za povećanje poreza ili reformu obavezne potrošnje gotovo da ne postoji.
Najveća opasnost zato nije da Amerika jednog jutra objavi bankrot. Mnogo realniji rizik je da godinama izvozi posljedice svog duga kroz više globalne kamate, nestabilniji dolar, slabiji rast i povremene potrese na tržištima.
Evropa ne treba da paniči, ali bi morala da se pripremi: da ojača sopstveno tržište kapitala, smanji fiskalne slabosti i ponudi uvjerljivu evropsku sigurnu imovinu. Jer, kada Amerika za svoj dug mora da plaća više, dio tog računa gotovo uvijek stigne i na evropsku adresu.
