U mnogim evropskim urbanim centrima nedostatak pristupačnog stambenog prostora postao je gorući socijalni problem.
Gradovi u Evropi razvili su veoma različita rješenja, a Deutsche Welle predstavlja neka od najzanimljivijih.
U najvećem gradu Evropske unije pritisak na tržište nekretnina toliko je veliki da su građani odlučili da pokušaju sa istorijskim eksperimentom: stanovnici Berlina su 2021. godine na referendumu obavezali vladu njemačke prijestonice, da izradi zakon koji bi stao na put tržišnoj moći velikih investitora koji posjeduju ogroman stambeni fond.
Ideja je bila da se svaka profitno orijentisana firma koja posjeduje više od 3.000 stanova primora da ih po povoljnoj cijeni proda saveznoj pokrajni i gradu Berlinu. Međutim, to se još nije dogodilo – a prosječne cijene kirija pri novom iznajmljivanju u međuvremenu su skočile za skoro pedeset odsto.
Na nedavnim izborima za parlament Berlina, partija Ljevica postala je najjača politička snaga, nakon što je u kampanji obećala odlučno sprovođenje referenduma i podruštljavljenje (u kampanji često nazivano „eksproprijacijom“) stanova u vlasništvu velikih komapanija.
Da li će Berlin zaista zakoračiti na ovaj pravno neistraženi teren, trenutno zavisi od koalicionih pregovora. Ipak, sam izborni rezultat ponovo je skrenuo pažnju cijele Evrope na to koliko je stambena kriza u velikim centrima postala drastična.
U nastavku predstavljamo izabrane koncepte koje druge metropole već uspješno primjenjuju.
Beč; Grad kao stanodavac za 60 odsto građana
Bečki model važi za jedan od najuspješnijih evropskih primjera u borbi protiv eksplozije cijena kirija. Austrijska prijestonica se još nakon Prvog svjetskog rata suočila sa ekstremnom stambenom krizom – kreveti su bili toliko rijetki da su radnici spavali u smjenama, a u prenatrpanim prostorima harale su bolesti poput tuberkuloze.
Rješenje koje je tada donijeto stabilizuje tržište nekretnina i danas: gradske vlasti same izdaju oko 220.000 stanova, dok još 200.000 održavaju kao subvencionisani stambeni prostor. To znači da oko 60 odsto stanovnika Beča živi u ovakvim stanovima, što direktno utiče na stabilizaciju cijena i na slobodnom tržištu nekretnina.
Bazel: Javno zemljište, privatne zgrade
To što je stanovanje u mnogim gradovima sve skuplje, u velikoj mjeri je posljedica činjenice da se atraktivnost neke lokacije direktno odražava na cijenu zemljišta. Zbog toga se širom Evrope razmatra kako da se cijene kirija odvoje od vrijednosti samog zemljišta.
Jedna od mogućnosti jeste da opština ne prodaje svoje zemljište, već da ga daje u zakup stambenim zadrugama ili investitorima koji su usmjereni na opšte dobro. Opština profitira jer ne mora da snosi troškove izgradnje, a investitori jer ne moraju da plaćaju astronomske cijene zemljišta koje bi na kraju prevalili na teret stanara.
Jedan od evropskih pionira u ovome je Bazel: u ovom švajcarskom gradu oko 40 odsto svih zadružnih stanova izgrađeno je na javnom zemljištu.
Gradovi poput Barselone i Lisabona takođe već godinama ulažu velike napore da uspostave ovaj model.
Pariz: Otkup poslovnog prostora
Situacija postaje znatno teža kada su zemljište i objekti već u trajnom privatnom vlasništvu. Zbog toga grad Pariz od 2014. godine koristi pravo preče kupovine kako bi povećao udio socijalnih stanova, prije svega u četvrtima gdje je pritisak na stanare najveći. Cilj je da se do 2035. godine dostigne udio od 30 odsto – mada su dosadašnji pomaci uglavnom rezultat novih gradskih projekata izgradnje.
U međuvremenu,francuska prijestonica i okolne opštine sve više kupuju poslovne zgrade kako bi ih preuredile u stambeni prostor. U širem regionu Pariza identifikovan je 61 ovakav projekat, što bi ukupno moglo da obezbijedi do 8.200 novih stanova.
Prag: Stanovi za zaposlene u javnom sektoru
Glavni grad Češke pronašao je drugačiji način da u gradu zadrži ljude bez kojih svakodnevni život ne bi funkcionisao: medicinske sestre, policajce, nastavnike ili radnike čistoće, koji često imaju manje novca za kiriju od bankara ili advokata. U Pragu je upravo završeno oko 660 stanova koji su namjenjeni isključivo zaposlenima u javnom sektoru.
Investitor je ćerka-firma jedne češke banke koja, zahvaljujući evropskim subvencijama i dugoročnoj kalkulaciji na 40 godina, planira da zadrži kirije na nivou koji je za 20 odsto niži od tržišnog.
O tome ko će se useliti u ove energetski efikasne stanove ne odlučuje banka, već same klinike i državne službe: oni sklapaju okvirne ugovore i tako privlače nove radnike povoljnim uslovima stanovanja. Slijedeći slični stambeni projekti su već u fazi planiranja.
Dablin: Stanovi za nižu srednju klasu
Irska prijestonica Dablin takođe se bori da zadrži građane sa niskim i srednjim primanjima. Nakon finansijske krize krajem 2000-ih, strani investitori su pokupovali veliki broj nekretnina. Kada je uslijedio paralelni uspon velikih tehnoloških koncerna – koji su izabrali Dablin za svoja evropska sedišta zbog niskih poreza – potražnja je naglo skočila, a sa njom su eksplodirale i kirije. Liste čekanja u Dablinu su ogromne jer je ponuda socijalnih stanova premala.
Pročitajte još:
Program pod nazivom Cost Rental Housing, uveden 2021. godine, cilja grupu građana koja je često zanemarena: riječ je o ljudima čiji su prihodi manji od 66.000 eura godišnje – što znači da zarađuju previše za socijalni stan, ali premalo za slobodno stambeno tržište.
U okviru ovog programa, neprofitne i javne organizacije nude stanove bez namjere ostvarivanja profita. Rezultat toga je da su početne kirije znatno ispod tržišnog nivoa, a prema aktuelnoj studiji Instituta za socijalna istraživanja (ESRI), u prosjeku su niže za skoro 30 odsto.
Irska vlada se nada da će do kraja decenije obezbjediti 18.000 ovakvih stanova. Kolika je potreba za ovim modelom pokazalo se prošle godine u naselju Kulevali na jugoistoku Dablina: za 104 stana prijavilo se više od 4.200 kandidata.
Evropskim gradovima je, dakle, potrebno još mnogo novih stanova kako bi se ponuda i potražnja u najtraženijim metropolama ponovo uravnotežile.
